Kościół Świętych Pantelejmona i Demetriusza w Garipas

Opis

Kościół św. Pantelejmona (grec. «Ιερός Ναός του Αγίου Παντελεήμονος») znajduje się w okolicach Garipas-Perivolii, na wzniesieniu przy źródle Moutsounaria. Budowla pełniła przez stulecia funkcję centrum religijnego i społecznego dla mieszkańców regionu. Do 2019 roku dostęp do niej był możliwy wyłącznie przez drogę gruntową, która ze względu na warunki pogodowe bywała nieprzejezdna.

Rok 2019 stał się przełomowy: z inicjatywy miejscowego stowarzyszenia „Γαρίπας” prowadzono prace polegające na utwardzeniu i wyłożeniu kamieniem około 200 metrów dojścia do świątyni oraz dodaniu kamiennych schodów, co znacząco poprawiło dostępność. Prace wykonano z poszanowaniem lokalnych materiałów i tradycyjnej estetyki.

Architektura świątyni skrywa „podwójną tożsamość”: choć głównie dedykowana św. Pantelejmonowi, stanowi część zespołu dwunawowego (na północnej nawie św. Pantelejmona, na południowej św. Dymitra). Na południowej elewacji południowej nawy znajdują się trzy typowe dla średniowiecznej Krety ślepe arkady, co wskazuje na wpływy architektury bizantyńskiej lub przejście stylowe w okresie średniowym.

Program dekoracyjny wnętrza jest wyjątkowo bogaty: najstarsza warstwa fresków pochodzi z początku XV wieku. Malowidła rozmieszczone były w pięciu strefach w pionie. Dolne dwa rzędy przedstawiały procesję hierarchów (m.in. św. Spyridon), trzymających pergaminy z fragmentami hymnu Trisagionu, a wyższe strefy sceny liturgiczne — m.in. przedstawienie „Boskiej Liturgii”: z jednej strony aniołowie-diakoni przenoszący ciało Chrystusa, z drugiej Chrystusa jako Najwyższego Kapłana przed ołtarzem. Umiejscowienie takiej kompozycji w apsydzie uważane jest za rzadkie w kontekście kreteńskim.

Druga faza dekoracji — należąca do okresu renesansu (XVI w.) — objawiła się po odsłonięciu tynku w 1998 i 2016 roku. Wówczas odkryto malowaną iluzoryczną kolumnadę (koinostóιchía) w stylu jono-renesansowym, imitującą przestrzeń arkadową. Znaleziono także dwie łacińskie inskrypcje: jedna pochodzi z tłumaczenia Ewangelii św. Mateusza, druga z renesansowego podręcznika „Ad animi excitationem in Deo” autorstwa humanisty Juan Luis Vives (1535). To sugeruje, że świątynia przeszła w ręce katolickiego fundatora — zapewne weneckiej rodziny Viaro — i została użyta jako prywatna kaplica arystokracji.

Stan zachowania: choć świątynia stanowi ważny dokument artystyczny i liturgiczny, jej konstrukcja wymaga znacznych prac restauratorskich. Odsłonięcie dojścia w 2019 było krokiem pozytywnym, lecz nadal konieczne są działania w zakresie stabilizacji murów, zabezpieczenia fresków i zapewnienia ochrony tej wyjątkowej warstwy ikonograficznej.

Kategorie

Tagi