Ιερός Ναός Αγίων Παντελεήμονος και Δημητρίου Γάριπας

Περιγραφή

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Παντελεήμονος βρίσκεται στην περιοχή Γαρίπας–Περιβόλια, σε ύψωμα κοντά στην πηγή Μουτσουνάρια. Το οικοδόμημα λειτούργησε επί αιώνες ως θρησκευτικό και κοινωνικό κέντρο για τους κατοίκους της περιοχής. Μέχρι το 2019 η πρόσβαση γινόταν αποκλειστικά μέσω χωματόδρομου, ο οποίος συχνά γινόταν απροσπέλαστος λόγω των καιρικών συνθηκών.

Το έτος 2019 υπήρξε καθοριστικό: με πρωτοβουλία του τοπικού συλλόγου «Γαρίπας» πραγματοποιήθηκαν εργασίες για τη λιθόστρωση και σταθεροποίηση περίπου 200 μέτρων του μονοπατιού προς τον ναό, καθώς και η κατασκευή λιθόκτιστων σκαλιών, γεγονός που βελτίωσε σημαντικά την προσβασιμότητα. Οι παρεμβάσεις έγιναν με σεβασμό στα τοπικά υλικά και στην παραδοσιακή αισθητική του τοπίου.

Η αρχιτεκτονική του ναού φέρει μια «διπλή ταυτότητα»: αν και κυρίως αφιερωμένος στον Άγιο Παντελεήμονα, αποτελεί τμήμα ευρύτερου δικάμαρου συγκροτήματος (με τη βόρεια κόγχη του Αγίου Παντελεήμονος και τη νότια του Αγίου Δημητρίου). Στη νότια όψη της νότιας κόγχης διακρίνονται τρία τυπικά για τη μεσαιωνική Κρήτη τυφλά αψιδώματα, στοιχείο που υποδεικνύει επιρροές βυζαντινής αρχιτεκτονικής ή μεταβατική φάση της μεσοβυζαντινής/ύστερης περιόδου.

Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του εσωτερικού είναι εξαιρετικά πλούσιος: η αρχαιότερη στρώση χρονολογείται στις αρχές του 15ου αιώνα. Οι τοιχογραφίες οργανώνονταν σε πέντε κατακόρυφες ζώνες. Οι δύο κατώτερες απεικόνιζαν πομπή ιεραρχών (μεταξύ των οποίων ο Άγιος Σπυρίδων), οι οποίοι κρατούσαν ειλητάρια με στίχους του Τρισαγίου· οι ανώτερες ζώνες περιλάμβαναν λειτουργικές σκηνές — μεταξύ αυτών και η σύνθεση της «Θείας Λειτουργίας»: αφενός άγγελοι-διάκονοι που μεταφέρουν το Σώμα του Χριστού, αφετέρου ο Χριστός ως Αρχιερέας μπροστά στην Αγία Τράπεζα. Η τοποθέτηση μιας τέτοιας σύνθεσης στην κόγχη θεωρείται σπάνια στο κρητικό πλαίσιο.

Η δεύτερη φάση του διακόσμου — που ανήκει στην αναγεννησιακή περίοδο (16ος αι.) — αποκαλύφθηκε μετά την αφαίρεση επιχρισμάτων το 1998 και το 2016. Τότε εντοπίστηκε ζωγραφιστή ψευδοαρχιτεκτονική κιονοστοιχία (κοινοστοιχία) σε ιωνο-αναγεννησιακό ύφος, που μιμείται αψιδωτή στοά. Βρέθηκαν επίσης δύο λατινικές επιγραφές: η μία προέρχεται από μετάφραση του Ευαγγελίου του Ματθαίου, η δεύτερη από το έργο «Ad animi excitationem in Deo» του ουμανιστή Juan Luis Vives (1535). Τα στοιχεία αυτά υποδηλώνουν ότι ο ναός πέρασε στη χορηγία καθολικού κτήτορα — πιθανότατα της βενετικής οικογένειας Viaro — και χρησιμοποιήθηκε ως ιδιωτικό παρεκκλήσι ευγενών.

Κατάσταση διατήρησης: αν και ο ναός αποτελεί σημαντικό τεκμήριο καλλιτεχνικής και λειτουργικής ιστορίας, η δομή του χρειάζεται εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης. Η βελτίωση της προσπέλασης το 2019 ήταν θετικό βήμα, ωστόσο απαιτούνται ακόμη ενέργειες για τη σταθεροποίηση των τοίχων, την προστασία των τοιχογραφιών και τη διασφάλιση της συνέχειας αυτής της μοναδικής εικονογραφικής κληρονομιάς.

Κατηγορίες

Ετικέτες