Lokalizacja
Starożytne Miasto Gortyna
Gortyna Municipal Unit, Heraklion
Starożytne Miasto Gortyna – Gortyna Municipal Unit, Heraklion
Gortyna to jedno z najważniejszych miast starożytnej Krety, ośrodek, którego historia rozciąga się przez tysiąclecia — od epoki minojskiej, przez czasy klasyczne, hellenistyczne, aż po okres rzymski i wczesnobizantyjski. Położona w żyznej równinie Mesary, w miejscu, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe łączące północ i południe wyspy, Gortyna stała się centrum politycznym i gospodarczym o znaczeniu wykraczającym daleko poza Kretę. W czasach rzymskich pełniła rolę stolicy całej prowincji Creta et Cyrene, z własnym senatem, rozbudowaną administracją i monumentalną architekturą publiczną. Równocześnie pozostawała miejscem, w którym powstawały jedne z najstarszych europejskich zapisów prawa, świątyń i elementów kultu. Ruiny tego miasta to dziś rozległy obszar archeologiczny, który pozwala prześledzić prawie całą historię wyspy, od jej mitologicznych początków po późnoantyczny upadek.
Opis
Gortyna była zamieszkana już w epoce minojskiej, lecz swoją największą świetność osiągnęła w okresie klasycznym i rzymskim. Jej położenie w centrum południowej Krety, w pobliżu naturalnej drogi prowadzącej z gór ku morzu, sprzyjało rozwojowi kontaktów handlowych, rolnictwa i administracji. Miasto wykształciło rozległą strukturę urbanistyczną, obejmującą dzielnice mieszkalne, przestrzenie publiczne, budynki sakralne i infrastrukturę techniczną.
Jednym z najważniejszych zabytków Gortyny jest słynny Kodeks Praw Gortyny — monumentalna inskrypcja wyryta na blokach kamiennych, zawierająca skodyfikowane przepisy prawa rodzinnego, majątkowego i społecznego. Jest to jeden z najstarszych i najbardziej kompletnych zbiorów prawa w starożytnej Europie. Obecność tak rozbudowanego systemu prawnego wskazuje na wysoki poziom organizacji i autonomii miasta już przed okresem rzymskim.
W czasach rzymskich Gortyna stała się stolicą prowincji Creta et Cyrene, co doprowadziło do powstania licznych budynków publicznych: ogromnego pretoriom, w którym rezydował prokonsul; odeonu wykorzystywanego do wystąpień, zgromadzeń i wydarzeń kulturalnych; kompleksu łaźni; sieci akweduktów doprowadzających wodę z okolicznych gór; oraz szeregu świątyń poświęconych różnym bóstwom rzymskim i lokalnym. Miasto było także ważnym centrum chrześcijaństwa: to właśnie tutaj działał św. Tytus, uczeń św. Pawła, który według tradycji zorganizował pierwszą strukturę kościelną wyspy.
W mitologii greckiej Gortyna odgrywa równie istotną rolę — to tu Zeus w postaci białego byka miał przywieźć Europę, a ich syn Minos stał się później legendarnym królem Krety. Miejsce znane jako „platan Zeusa i Europy” pojawia się w starożytnych przekazach i do dziś stanowi element lokalnej tradycji.
Rozmiar Gortyny w okresie największego rozwoju był znaczący — miasto zajmowało kilka kilometrów kwadratowych i miało liczne przedmieścia. Wykopaliska odsłoniły fragmenty ulic brukowanych kamieniem, pozostałości kolumnad, fundamenty willi mieszkalnych oraz liczne elementy zdobnicze świadczące o bogactwie lokalnych elit.
Upadek Gortyny nastąpił stopniowo, przede wszystkim w wyniku serii trzęsień ziemi oraz zniszczeń w czasie najazdów arabskich. Miasto zostało ostatecznie opuszczone na rzecz Heraklionu i innych ośrodków północnej Krety, a jego ruiny stopniowo popadały w zapomnienie.
Współczesny teren archeologiczny Gortyny to jedno z najważniejszych miejsc badań nad historią wyspy. Ruiny senatu, odeonu, praetorium, kościoła św. Tytusa, fragmenty murów miejskich i liczne inskrypcje pozostają świadectwem cywilizacji, która rozwinęła własne prawo, własne instytucje i własny charakter na długo przed pojawieniem się rzymskiego panowania. Gortyna jest jednym z kluczowych punktów do zrozumienia historii Krety — zarówno tej najdawniejszej, jak i późnoantycznej, administracyjnej i religijnej.
Lokalizacja
Gortyna Municipal Unit, Heraklion
Współrzędne: 35.06308, 24.94689