Τοποθεσία
Ιερός Ναός Παναγίας Ζερβιώτισσας στον Στύλο
Στύλος, Χανιά
Ιερός Ναός Παναγίας Ζερβιώτισσας στον Στύλο – Στύλος, Χανιά
Ο Ναός της Παναγίας Ζερβιωτίσσης στον Στύλο είναι ένα εξαιρετικό βυζαντινό μνημείο, χτισμένο ανάμεσα σε πορτοκαλεώνες στην επαρχία Αποκορώνου — κοντά στα Χανιά. Ανεγέρθηκε τον 12ο αιώνα και εκπροσωπεί τον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με οικιακά χαρακτηριστικά για τη μεσαιωνική Κρήτη — συνδυάζει αρχιτεκτονική εγγεγραμμένου σταυρού με οκταγωνικό τρούλο και κάτοψη που θυμίζει τρίκλιτη βασιλική. Το μνημείο αποτελεί σημαντική μαρτυρία της λατρείας και της αρχιτεκτονικής της μεσαιωνικής Κρήτης και υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι μικρότεροι οικισμοί του νησιού διέθεταν ναούς με καλλιτεχνική και θρησκευτική σημασία.
Περιγραφή
Ο ναός πιθανότατα ανεγέρθηκε τον 12ο αιώνα από μοναχούς που είχαν δεσμούς με τη μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο — γεγονός που μαρτυρεί το εύρος των μοναστικών και ιερών επαφών της Κρήτης κατά τη βυζαντινή περίοδο. Το κτίσμα έχει σταυροειδή κάτοψη με οκταγωνικό τρούλο που στηρίζεται σε τέσσερις πεσσούς και τόξα, στοιχείο που το εντάσσει στον κανόνα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Οι εξωτερικές όψεις κοσμούνται με τυφλές αψίδες, ενώ στον δυτικό τοίχο έχει ενσωματωθεί ρωμαϊκή λίθινη επιγραφή, γεγονός που υποδηλώνει ανακύκλωση υλικών και τον αρχιτεκτονικό «αναβαθμό» του μνημείου.
Το εσωτερικό του ναού — αν και οι τοιχογραφίες σώζονται μόνο αποσπασματικά — περιείχε ένα εικονογραφικό πρόγραμμα χαρακτηριστικό για την Κρήτη: απεικονίσεις αγίων, λειτουργικές σκηνές και γεωμετρική διακόσμηση, στοιχείο που δείχνει ότι δεν επρόκειτο απλώς για ένα τοπικό παρεκκλήσι, αλλά για ναό υψηλότερης καλλιτεχνικής ποιότητας στο πλαίσιο της αγροτικής κοινότητας. Η ονομασία «Ζερβιωτίσσης» αναφέρεται στην εικόνα της Παναγίας που κρατά το Θείο Βρέφος με το αριστερό χέρι — μοτίβο όχι συνηθισμένο στην εικονογραφία, που προσδίδει στο μνημείο έναν τόνο τοπικής ιδιαιτερότητας.
Μετά την περίοδο ακμής του, το κτίριο προσαρμόστηκε πολλές φορές: κατά τη βενετική και την οθωμανική περίοδο, κάτι που φαίνεται στις αλλαγές της στέγης και στις μικρότερες προσθήκες. Σήμερα σώζεται σε καλή αποσπασματική κατάσταση — τα θεμέλια, η δομή του τρούλου και τμήμα του εξωτερικού τοίχου είναι ευδιάκριτα, αλλά το πλήρες στρώμα διακόσμησης και ο εξοπλισμός του ναού δεν έχουν διασωθεί. Η πρόσβαση γίνεται μέσω ασφαλτόδρομου από το χωριό Στύλος — το τελευταίο τμήμα ίσως απαιτεί σύντομη πεζοπορία μέσα από πορτοκαλεώνες.
Ο Ναός της Παναγίας Ζερβιωτίσσης στον Στύλο αποτελεί πολύτιμη καταχώριση στον κατάλογο των μνημείων της Κρήτης: ένα δείγμα μεσαιωνικής ιεραρχικής αρχιτεκτονικής, του οποίου η σημασία φτάνει τις καλλιτεχνικές επιτεύξεις της βυζαντινής εποχής, ενώ παραμένει ριζωμένο στο αγροτικό τοπίο — κάτι που το καθιστά σημαντικό τόσο για την ιστορία της τέχνης όσο και για τη ζωή των τοπικών κοινοτήτων.
Τοποθεσία
Στύλος, Χανιά
Συντεταγμένες: 35.44476, 24.12973